Piet Hein van Kempen bespreekt: The Topeka School

Ben Lerner, The Topeka School / Leerjaren in Topeka

Aan het begin van het boek is de dan zeventienjarige hoofdpersoon Adam Gordon de weg in het donker van de nacht kwijt. Die verontrustende situatie is metaforisch voor de situatie waarin de Verenigde Staten zich maatschappelijk bevindt in het Trumptijdperk, wat tevens de tijdsperiode is van waaruit het veellagige verhaal vanuit de verschillende perspectieven van Adam, zijn vader Jonathan en zijn moeder Jane wordt verteld. De meeste gebeurtenissen spelen zich af rond 1996, wanneer Adam als laatstejaars scholier een van de beste op nationale debatwedstrijden is en de liberale psychologen Jonathan en Jane een gespannen huwelijk doormaken en bij de Foundation werken, maar voor hun geschiedenis wordt soms ook terug gereikt naar de jaren vijftig, zestig en tachtig. Daardoor krijgen gebeurtenissen en vooral de psychologie en het intellectualisme van Jonathan en Jane context en verklarende diepgang. Een nog weer andere laag in het boek is dat het een heel scala aan grote thema’s door laat klinken. Het is knap hoe Ben Lerner hetgeen de hoofdpersonen meemaken, voelen en vertellen, weet te gebruiken om kleur en inhoud aan die thema’s te geven. Juist daarmee blijft het boek ook mooi klein.

Een van de belangrijkste thema’s komt naar voren in de stukken waarin Jane vertelt – in mijn ogen is zij zonder meer de meest interessante figuur in het boek. Uit haar verhaal blijkt niet alleen van kracht en kwetsbaarheid, het laat vooral subtiel zien hoe vaak denigrerend met vrouwen wordt omgegaan en bijvoorbeeld ook hoe het hebben van een succesvolle carrière voor vrouwen in bepaalde opzichten moeilijker is, zowel door de opstelling van mannen als andere vrouwen. Zo zegt haar vriendin Sima: “Jane, you’re making too much of this; we’ve just distanced a little since you’ve become so busy with your career”. Een ander groot thema is de kracht van taal en speech. Deze kunnen prachtig en uitdrukkingen van humaniteit zijn, maar ook ontregelend en onwaarachtig. Zo past een tegenstander van Adam tijdens een debat de zogenoemde “spread” toe: “The key was to be a bully, quick and vicious and ready to spread an interlocutor with insults at the smallest provocation.” Hier is de “spread” uiteraard de metafoor voor het huidige politieke debat in Amerika en wellicht ook daarbuiten, zoals elders in het boek de door de Nazi’s omarmde “World Ice Theory” (“Welteislehre”) het misbruik door regeringsleiders van fake news representeert. Lerner zet de thema’s en de ontwikkeling ervan in de tijd door schilderijen, boeken, films, muziek en bekende personen – zoals Ronald Reagan, Bill Clinton, Bob Dole, de beruchte homoseksuelen hatende familie Phelps, Oprah, Barack Obama en Donald Trump – soepel in het verhaal te verwerken. Gaandeweg zien vooral Jane en Adam in dat het liberalisme in gevaar is en dat het einde van de geschiedenis (Francis Fukuyama; in het boek niet genoemd, maar naar ik aanneem wel bedoeld) verder uit zicht raakt. De slotscenes van het boek – kinderen op een glijbaan en de politie bij een betoging – benadrukken dat sterk.

The Topeka School is naar mijn idee een goed geschreven en origineel boek. Een boek ook dat tot verder denken uitdaagt, maar dat niet steeds gemakkelijk is. Dat komt niet alleen door de veellagigheid ervan, ook de structuur draagt daaraan bij. Daarnaast valt soms alleen indirect of door passages veel verderop in het boek vast te stellen wanneer een gebeurtenis zich afspeelt. Bovendien wisselt het vertellersperspectief en daarmee de stijl en psychologie van de verteller tussen de hoofdstukken, die grotendeels om en om betrekking hebben op Adam, Jonathan en Jane. Omdat het boek zo rijk is aan thema’s, nodigt het zeer uit tot verdere discussie. Ook daarom beveel ik het aan.

Piet Hein van Kempen (14 november 2020)