Lionel Shriver - 'We zijn niet in oorlog met het virus, we plegen zelfmoord’
Lionel Shriver (1957) is een Amerikaanse auteur, die in 2005 internationaal doorbrak met ’We moeten het even over Kevin hebben’. In opspraak kwam ze na de verschijning van ‘De Mandibles’ met daarin de stereotype van een Mexicaan en een zwarte, demente vrouw. Het werd een nieuw hoofdstuk in de discussie over culturele toe-eigening. Shriver ging er met gestrekt been in. 

‘We zijn niet in oorlog met het virus, we plegen zelfmoord’

Lionel Shriver Pandemieromans zijn er genoeg, maar wat gebeurt er met de fictie wanneer die wordt ingehaald door de werkelijkheid? Volgens de Amerikaanse auteur Lionel Shriver is er al een nieuwe tijd aangebroken: „De catastrofale economische gevolgen van onze overdreven reactie op het virus zullen in veel boeken opduiken.”

Pandemieën zijn net als oorlogen en economische crises ‘littekens op het lichaam van de geschiedenis’, schreef de Amerikaanse schrijver Lawrence Wright in The New York Times. Hij vroeg zich in zijn essay af wat je moest met romans over een pandemie, die nu door de werkelijkheid zijn ingehaald. De vraag is niet zozeer wanneer een pre-coronaroman (of ander kunstwerk) achterhaald is, maar veel meer: wat gaat corona met de roman doen?

Er is veel literatuur waarin een virus een belangrijke rol speelt, of waar na een ramp mensen afgesloten worden van de rest van de wereld. Het gaat in boeken van bijvoorbeeld Camus, Saramago of recenter Hanna Bervoets en Aafke Romeijn om de maatschappelijke gevolgen. Het virus komt nooit alleen, maar wordt gekoppeld aan een milieuramp, terrorisme of omgezet in sciencefiction waarbij het draait om de maatschappelijke gevolgen. 

Na crises die de hele wereld zijn aangegaan, vond er vaak genoeg een radicale vernieuwing in de kunsten plaats. Maken we ook deze keer kans op nieuwe genres, een tabula rasa of een nieuw ‘isme’ als stroming? Het post-nihilisme, post-realisme bijvoorbeeld? 

Voor dat laatste is het volgens de Amerikaanse auteur Lionel Shriver nog te vroeg, maar ze denkt wel dat er al een nieuw tijdperk is aangebroken. „Boeken die zich afspelen in de tijd voor corona zullen al snel historisch aandoen, en in het slechtste geval zelfs gedateerd”, vermoedt ze. „Dat heeft nog niet eens alleen met de ziekte te maken. De wereldwijde depressie die er onontkoombaar aan zit te komen, zal nog een veel grotere invloed hebben. Schrijvers krijgen minder geld – en ze krijgen al niet veel. Voorschotten gaan teruglopen. Ik vermoed dat talloze literaire festivals gaan verdwijnen: zie nog maar eens een sponsor te vinden. Boekhandels gaan failliet. De catastrofale economische gevolgen van onze overdreven reactie op het virus zullen in veel boeken gaan opduiken, omdat ze veel langduriger zullen zijn dan het virus.” 

Zelf is ze al begonnen aan een ‘corona-roman, dat wil zeggen: een roman die in de post-coronawereld speelt. „Het boek gaat niet per se over de pandemie en de lockdown, maar die spelen wel een rol op de achtergrond, ik kan ze heel goed gebruiken voor my own evil purposes.”

Haar laatste roman De Mandibles (2016) was een toekomstroman over Amerika dat zijn schulden niet meer kan afbetalen. Wat begint met het hamsteren van wc-papier, eindigt met een wereld waar de Chinezen „de agrarische sector hebben gekoloniseerd met een air alsof ze er recht op hadden en bijzonder zelfingenomen leken”. Het was tevens een tijd waarin de „arrogante, lompe, luidruchtige, onbescheiden Amerikaan” er niet meer was. Deze roman werd neergezet als dystopian finance fiction. 

De Mandibles lijkt voorspellende waarde te hebben gehad”, denkt Shriver, „alleen situeerde ik de economische ineenstorting van de VS in 2029, en dat is zo te zien negen jaar te laat.”

Waarom vindt u de lockdowns een te sterke reactie op het virus?

„Statistisch gezien betekenen de Covid-19-doden nog vrijwel niks. Ik krijg de hele tijd enorm op mijn donder als ik daarop wijs, maar als we doorgaan om er op deze manier op te reageren, gaan we de prijs betalen. En als mijn vrees bewaarheid wordt, zullen we op 2020 terugkijken zoals we nu op 1929 terugkijken. Niet dat ik hiermee een nieuwe wereldoorlog wil voorspellen. Het verbaast me juist hoe gemakkelijk die slordige vergelijking wordt gemaakt. Dit is geen oorlog. Het is zelfmoord. Bij een oorlog worden levens opgeofferd voor het grote geheel, en precies dat is wat we nu weigeren. Ik bedoel: we sturen jonge, gezonde mannen met hun hele productieve leven nog voor zich naar Afghanistan waar ze door de Taliban neergeschoten kunnen worden (en waarom eigenlijk, kun je je afvragen). Maar we willen iemand van 83 met een zwakke gezondheid geen risico laten lopen om de levensvatbaarheid van onze maatschappij te redden? 

„En vergis je niet, we zijn er nog lang niet. We hebben geen idee wat er staat te gebeuren in bijvoorbeeld India of Afrika. En ook daar zou er wel eens een veel groter probleem kunnen zijn dan het virus: namelijk dat de bewoners niet meer kunnen overleven omdat ze niet kunnen werken. Talloze slachtoffers: niet vanwege besmetting maar vanwege onvermogen en incompetente leiders. Hoe dat afloopt, dat zal de grootste invloed hebben op hoe auteurs hiermee zullen omgaan.” 

U verwacht dat er veel dystopische romans onderweg zijn? 

„Ik denk dat een bepaald type schrijver zich bezig gaat houden met de emotionele gevolgen van families of echtparen die maandenlang met elkaar opgescheept zitten en hun demonen onder ogen moeten komen. Ja, geweldig, krijgen we nog meer incestromans! Maar een ander soort schrijver zal misschien nu eerder denken aan een ‘einde der tijden’-roman.”

Als de werkelijkheid zo gruwelijk is of wordt, heeft het dan nog zin om over een pandemie te schrijven?

„Voorlopig is de werkelijkheid nog lang niet zo gruwelijk als de cholera, de pest en de Spaanse griep waren. Misschien worden gruwelijke boeken over die nog ernstiger ziektes wel een soort escapisme. Ik werk nu aan een roman die opgebouwd is rondom het idee van een parallel universum. De meeste hoofdstukken spelen zich af in de toekomst, en daarin kan ik doen wat ik wil. In sommige hoofdstukken is het effect van Covid-19 verwaarloosbaar, en is het eind goed al goed. In een ander hoofdstuk is het effect catastrofaal, en heeft het Westen zijn eigen ondergang bewerkstelligd. En in de roman kunnen beide uitkomsten waar zijn. Het is grappig dat die structuur, waar ik al tijden gebruik van maak, zo ideaal flexibel is om een ramp te beschrijven die ik niet kon voorzien toen ik aan het boek begon.” 

Zou fictie kunnen bijdragen aan een groter sociaal bewustzijn? 

„Ik heb de neiging de kracht van fictie zeer hoog in te zetten, al was het maar omdat dat in mijn eigen belang is. Ik leg vaak uit dat fictie in staat is droge onderwerpen levendig te maken en abstracte onderwerpen concreet. Maar aan de andere kant geloof ik niet dat De Mandibles in staat zal zijn een economische ramp te voorkomen. Ik geloof niet dat Amerikaanse presidenten mijn boek zullen lezen en zeggen: ‘Verdomd, Shriver heeft gelijk! We moeten het tekort terugbrengen anders gaat het land failliet aan de schulden! Kijk nou hoe erg het is als de dollar instort, ik moet het beter gaan doen!’ Nou ja, in elk geval deze president niet. Het was mijn taak om er een prettig leesbaar boek van te maken. Entertainment is my job. Wat helpt het om je bewust te zijn van een probleem waaraan je helemaal niets kan doen?”

Betekent dat, dat de ruimte voor literair existentialisme groeit? 

„Zonder twijfel is dit een tijd waarin het geluid van Sarte en Camus resoneert. Tijdens een crisis als deze vind ik het altijd wonderbaarlijk hoeveel mensen de emotie opzoeken die ze zeggen te ontvluchten. Waarom grijpen mensen in sombere, apocalyptische tijden naar sombere, apocalyptische literatuur? Is dat om synchroon te lopen met je tijd? Om in het heden te leven? Ik merk het zelf ook: artikelen die niet over Covid gaan sla ik over, maar ondertussen komen die artikelen over Covid me ook de strot uit.” 

Gaan we de quarantaine in fictie ook tegenkomen? 

„Misschien wel, ja. Ik verwacht dat het gevoel van stilstand en claustrofobie wel terug zal keren in boeken die nu geschreven worden. Het is wel grappig: de schrijvers met wie ik nu praat, kun je in twee types verdelen: degenen die zich niet kunnen concentreren, en degenen die tot hun nek in het werk zitten en nog nooit zo productief zijn geweest. Ik hoor duidelijk in het tweede kamp, en ik realiseer me nu pas hoeveel afleiding en onderbrekingen ik onder normale omstandigheden heb geaccepteerd. Maar nu is het een paar weken gelukt dat ik echt met rust gelaten word, terwijl ik mijn werk doe. Bijna had ik het gevoel: o, dus dít is wat het betekent om een Echte Schrijver te zijn!”

Denkt u ook dat die twee soorten schrijvers verschillende soorten boeken produceren? 

„Sommige schrijvers zijn duidelijk meer bezig met de buitenwereld en anderen meer met het innerlijk bestaan. In de beste boeken raken die twee visies elkaar, omdat grote gebeurtenissen invloed hebben op kleine levens, en het heden levert daar voortreffelijke voorbeelden van. Of we nu zelf ziek worden of mensen in onze omgeving, dat maakt niet uit: dit is iets wat ons allemaal overkomt. Het is een van de vreemde paradoxen: dat deze gezamenlijke ervaring grotendeels in isolatie wordt beleefd.”