“Il faut cultiver notre jardin” is de les die Candide trekt na behouden te zijn teruggekeerd van een hachelijke wereldreis. De jeugdige anti-held uit het ‘filosofische’ verhaal van Voltaire ( zijn beste, al noemde hij het zelf  ‘une couillonnerie’ en hechtte hij meer waarde aan zijn toneelstukken die nu geheel vergeten zijn) wordt na een onschuldige vrijpartij met kasteeldochter Cunégonde verjaagd uit het Westfaalse paradijs van baron Thunder-ten-tronckh en moet dan noodgedwongen de wijde wereld in. Niet zonder vertrouwen overigens, want van zijn leraar Pangloss herinnert hij de leer dat God het beste met ons voor heeft en dat alles opperbest is in de beste van alle mogelijke werelden.

Voltaire doelt hier polemisch versimpelend op de optimistische filosofie van de Duitse wijsgeer Leibniz en met zijn avonturenverhaal zal hij dit naïeve geloof ( dat aanvankelijk ook zijn eigen geloof was) belachelijk maken. Hij zal Candide getuige laten zijn van wreed oorlogsgeweld, aardbevingen, religieus fanatisme ( Amsterdam) , uitbuitende kolonialisten en slavendrijvers ( Suriname) en zijn hoofdpersonen blootstellen aan radbraking, vreselijke ziektes, verkrachting, mutilering en rituele verbranding. Terug in Europa, ergens in Turkije, is hij dan van veel illusies genezen, hij trouwt er met zijn inmiddels danig gehavende Cunégonde  ( foeilelijk maar een uitstekende pâtissière), sticht een soort commune waar weinig gefilosofeerd wordt maar wel hard gewerkt zodat ondeugd, verveling en armoede  geen kans krijgen.

De conclusie dat wij onze tuin moeten bewerken om zin aan het leven te geven lijkt na zoveel heroïsche avonturen en gewaagde filosofische bespiegelingen een anticlimax, die de aanjager van de Franse Revolutie reduceert tot een burgermannetje  met schoffel en spade.  Het is daarom gebruikelijk de raad van Voltaire symbolisch op te vatten. De ellende op de wereld vindt zijn oorsprong in het godsdienstig en metafysisch geraaskal waarmee wij elkaar naar het leven staan. Laten wij ons dus beperken tot gebieden waar we verstand van hebben: wetenschap en economie. Toch is ook een letterlijke interpretatie legitiem ( Voltaire had zelf in Ferney een soort modelboerderij) en het in veler ogen futiele bewerken van bijvoorbeeld een moestuin wordt dankzij Voltaire opeens een bezigheid die mij als amateurtuinier de status geeft van wijsgeer. Toch heb ik ook nog andere aangename gevoelens bij Candide, waarvoor ik diep in mijn verleden zal teruggaan. Ik las het verhaal als bevlogen leraar Frans jaren achter elkaar in de vijfde klas en als je er de vaart maar inhield was het altijd een groot succes, zeker omdat een klassikaal gelezen boek ook meetelde voor de boekenlijst. Het was die junimaand zeer warm en in de houten barak waar ik samen met mijn vriend,  de betreurde classicus Joop Stevens,  les gaf begonnen de leerlingen te zeuren om ‘buiten’ les te mogen krijgen. Normaal is dat net als ijsvrij een zaak van de schoolleiding, maar in die bouwvallige barak hadden Joop en ik een soort vrijstaatje gesticht met weliswaar dezelfde diplomamogelijkheden als de rest van de school maar met veel variabelere lestijden. Ik vond dat mijn leerlingen gelijk hadden, zeker toen er door het mooiste meisje op was aangedrongen, en sloop met de hele klas, gewapend met een schooluitgave van Candide  de schoolpoort uit.

Wij liepen als bevrijd over de Oranjesingel en de Canisiussingel en sloegen toen bij de van der Brugghenstraat links af. Daar attendeerde ik de jongvolwassenen op de grote zolderkamer tweehoog boven de toonzaal van het bekende sanitairbedrijf van W.C. Nannings. Vertederd keken zij omhoog naar het vertrek waar hun leraar in armoedige omstandigheden op heldhaftige en ascetische wijze werkte aan zijn afstuderen. Wij liepen verder door de Gerard Noodtstraat, staken de St. Jorisstraat over, waar ik eerst nog even telde of iedereen er nog was en legden ons ter aarde op het koele gras van het Hunnerpark, in de schaduw van een reusachtige beukenboom. Met enige stemverheffing tegen het verkeerslawaai begon ik aan een nieuw hoofdstuk, las voor in het Frans en vertaalde meteen. Mijn leerlingen deden op het hypocriete af hun best dit buitenkansje waardig te zijn en het ook niet te verpesten voor een volgende keer. Toch zag ik gaandeweg hun aandacht verslappen: bij een paar vielen in deze zomerwarmte de oogjes dicht ( er waren al eindexamenfeesten gesignaleerd), sommige leerlingen kropen onlogisch dicht tegen elkaar aan en tot overmaat van ramp kwam er opeens een Italiaans ijscokarretje voorbij. Ik had voor een decent lerarensalaris in de roerige jaren 60  op de barricaden gestaan toen ik toevallig verzeild was geraakt in een protestdemonstratie en nu leek mij het moment aangebroken van de aldus verworven kwart procent opslag ook de scholieren  te laten profiteren. “Iedereen twee bolletjes naar keuze”, riep ik hen zuinig toe. Ik speel deze terugblik nu even vertraagd af: wij zaten daar aan de Waalkant van Nijmegen met een stuk of vijfentwintig fantastische jongens en meisjes ( een stille Chinese jongen zou mij later in het ziekenhuis na een dramatische val door een glazen ruit weer aan elkaar naaien) aan een snelsmeltend ijsje van een kwartje te likken, de boekjes lagen in het gras, de bomen in het park ruisten licht en geheel in tegenstelling tot het pessimisme van Voltaire dacht ik toen in de trant van meester Pangloss dat alles toch soms opperbest kon zijn in de beste van alle werelden.

Matthieu Kockelkoren