(I)
Sommige muziekjes zijn zo onvergetelijk  want zo simpel dat je ze achteraf testamentair ophangt: beladen met een half leven later is je dat inmiddels duidelijk: dat veel  niets minder is –maar ook niet minder- dan eindelijk de swingslag van de blues. En of desondanks al die wijsheden  snap je er nog steeds –en eigenlijk steeds minder- geen knars van.

Er zijn geen getuigen –behalve dan je eigen ongeloof- die dit kunnen bevestigen. Maar neem ik dat dan ook aan: dat er was ooit een dag was  in mijn leven dat William “Count” Basie  zich de zee die swing heet en daarmee uiteindelijk het DNA daarvan (de blues dus) bleek te smaken.

(II)
De bandleider en pianist William ‘Count’ Basie  (21.viii.1904-26.iv.1984) stond aan de bakermat van de swing: die geboorde zich ergens nabij en rond Kansas City, ruim 80 jaar geleden. Basie vond daar ergens, te Kansas City,  de kunst uit om met muziek de tijd stelpen.  En omdat die tijd  ook in mijn tijd een naam moest hebben noemden we dat Swing.  Want wat dat is en hoe dat gaat, dat weet ik nog steeds niet : de tijd te ruimen en te velen of zo u wilt te benamen. Basie lukt het om het hemelse dus met een handvol aardvuur aan te wakkeren: toen ter tijd en telkens weer, nu zoveel jaren later.

Zoveel jaren na dato weet ik inmiddels dit/nog steeds niet meer:  veel meer dan een half vol blauwe noten en een gigantische hap lucht had Basie daarvoor niet nodig. Om van DNA swing te (s)maken.

Ik laat verder na de epifanie van de de blauwe zee der swing in woorden te vangen, laat staan het dna dezer  blauwzee te bevatten. Dat blijft toch allemaal desolaat geblaat. Want dergelijkste  achteloze majesteitelijkheid, dat laat zich niet licht in woordjes vangen. Dergelijkste achtelozigheden zijn immers  niet meer –noch minder- ‘een ik weet niet wat’/un no sé qué , om het met Jan van het Kruis te zeggen.

(III)
Toen Basie al op leeftijd geraakte, werd zijn  vermogen om van DNA adem te maken niet minder. Integendeel.  Onlangs kocht ik –voor zeer weinig; dode musici en hun ceedees worden glashard voor dumpprijzen weggezet of gewoonweg  vergeten- zo’n cd: The Bosses: Count Basie meets Joe Turner .

We spreken jaren jaren later: 11 december 1973, Los Angeles. Aangespoord door  producent Norman Granz   tonrolt Basie de studio (MGM Recording Studios)  binnen en zanger Joe Turner evenzeer.  De heren hebben een gemeen verleden (Kansas City), maar die decemberdag in het land van LALA wordt er dit besloten, zonder veel woorden vuil te maken: vandaag zal het ons alleen maar smaken. Eerdergenoemde Granz -een slimme eksterjazzvogel-  heeft er voor gezorgd dat ook wat  oude vertrouwde KansasCity-gasten ter plekke waren: Eddie Lockjaw Davis op tenoorsax en Harry ‘Sweets’ Edison op trompet).
 
(IV)
Zoveel  stond daar toen (1973) en ook nu (2012) nog rotsvast. Steevast gebeiteld in dna: nummers zoals Cherry Red/The Honey Dripper/ Honey Hush/Flip Flop & Fly, liedjes die veertig jaar geleden  al ruim 45 jaar jong waren- smaken  na al die tussenjaren nog steeds volrond:  in de lucht en aan de mond van het  hoorgehemelte.

Want dat bewijst mij  deze CD?   De afstand tussen Kansas City en LA is even verderlicht als het  daarmee gepaarde tijdspad dat,  daar op die decemberdag (toen ik 12 was),  werd geslecht  en mij–daar gaat het (mij nu even) om- onlangs eventjes even weer  smaakraakte. Horen dus wat daar dus werd ontrafeld: het DNA van de blauwe zee der swing dat zich als een ik weet niet wat omsingelt.

(V)
Joe Turner zong die dag de nummertjes zoals hij dat zijn hele leven gewoon was:  eenvouds verlichte wateren en rotsvast vuurdrinkend. En Basie? Ook hij speelde groefgolfzeker en dus der baren glimsgrazend.   Meer nootjes suggererend dan gespeeld: zoals een ware droomspeler het ongeroomde  DNA doorleeft èn –daar gaat het mij dus om- door- en omgeeft.

De blauwzee van de swing–en zeker zoals William Count Basie daarin woonde- is van een onuitputtelijke zeggingspracht, omdat het DNA daarin niet wordt verkrampt, maar volledig wordt geheeld.

Smakelijk geheten weet mij dat/smakelijk geweten heet mij dat.

Ruud de Quay

Zou het nou typisch gereformeerd zijn om je af te vragen of een mens in staat is om te ontstijgen aan zijn opvoeding? Die vraagt houdt me bezig na het lezen van Gerard Koolschijns ‘Geen sterveling weet’. Voorop heeft de uitgever ‘Roman’ laten zetten. Waarom eigenlijk? Het boek leest namelijk als een autobiografie, niet minder dan een grondig zelfonderzoek naar de effecten van zijn de opvoeding die hij onderging onder een sektarisch-gereformeerde, extreem op angst en verdoemenis gebaseerde religie.

“Godsdienst is eenzaamheid en angst, onvermogen om van dag tot dag te leven.” Het is een interessante definitie die Koolschijn tegen het eind van het boek opwerpt, als hij terugblikt op het van extremistisch protestantisme doordrenkte vechthuwelijk van zijn ouders. Het interessante aan de zin vind ik dat het boek de lezer tot dan toe, honderden pagina’s lang, minutieus op de hoogte gebracht heeft van Koolschijns eigen onvermogen om van dag tot dag te leven. Of het nu als student, vader, leraar, sportman of rector is: in iedere rol vindt hij zichzelf tekort schieten. Hij vindt pas zijn rust als vertaler Grieks op een zolderverdieping.
Misschien is het boek wel een lange, zorgvuldige en indirecte onderbouwing van de stelling dat het heilloos is om ernaar te streven iemand anders te zijn dan wie je bent. Koolschijn zelf lijkt in ieder geval de religieuze levenshouding uit zijn jeugd, hoe kritisch hij er ook over schrijft, nooit afgelegd te hebben. Het enige verschil is, dat hij zijn leven lang de genade niet heeft gezocht in de beklemmende donderpreken in benauwde kerkzaaltjes uit zijn jeugd, maar in het andere uiterste: een soort goddelijke versterving.
Of het nu op een eiland in Griekenland is, op een racefiets, of op het natuurijs van Zuid-Hollandse plassen, hij streeft voortdurend naar een versmelting van eigen lichaam en ziel met de omringende natuur. Het voortdurend redenerende verstand uitgeschakeld, het onderscheid tussen de dagen weggevallen, en ver voorbij de vraag of je zo’n situatie ‘eenzaam’ zou moeten noemen.
Dat streven is in ieder geval niet exclusief gereformeerd, en daarmee heeft Koolschijn een universeel verhaal over het rusteloze menselijke zoeken geschreven.

Hartger Wassink

Bureaucratisering begint bij jezelf. Nou ja, ze begint er misschien niet, maar je bent er wel zelf bij. Als je instemt met procedures die je eigenlijk onzinnig vindt, om zodoende toch maar een treetje hoger op de ladder te komen, moet je niet jammeren over de kwalijke gevolgen van de marktbureaucratie die de universiteit intussen geworden is. En je moet vooral ook niet proberen het systeem beentje te lichten met gefingeerde data, zoals Diederik Stapel tot zijn schade heeft moeten merken.

Dat wil niet zeggen dat ‘het systeem’ zijn werk goed doet. Zonder zijn oplettende AIO’s was het bedrog van Stapel nog jaren doorgegaan. Het systeem waarbinnen wetenschappers tegenwoordig werken is eerder gericht op accountability, planning & control en andere nieuwspraak dan op het bepalen van de zinnigheid en kwaliteit van onderzoek, laat staan het voeden van creativiteit en reflexiviteit. Universiteiten zijn van denkruimtes productiebedrijven geworden, met wetenschappelijke artikelen en afgestudeerden als producten. De bundel Denkruimte ontrafelt de mechanismen die daarin werkzaam zijn, en doet voorstellen om het tij te keren.

Een belangrijk mechanisme is chantage: wie wil overleven moet zich schikken. Wie tegen zijn hoogleraar zegt: ik wil wel publiceren, maar niet volgens de tegenwoordig geldende normen, heeft een probleem – en brengt ook die hoogleraar in problemen, want die is afhankelijk van de productie van zijn of haar medewerkers. Wie zich wél aan de normen houdt, merkt vervolgens dat het bereiken van de gewenste publicatiescores en het verwerven van onderzoeksgelden strategisch opereren vereist. Niet zozeer ‘netwerken’ (hoewel dat ook geen kwaad kan) als wel de juiste thema’s kiezen (een métier dat Stapel als geen ander beheerste).

Een ander mechanisme is: het goede voorbeeld geven. Er wordt wel eens geklaagd over calculerende studenten, maar van wie hebben zij dat geleerd? Sommige afdelingen leggen zich er op toe om zo min mogelijk onderwijs te geven (vooral in de bachelor) en zo veel mogelijk tijd voor onderzoek te houden. Dat is logisch. Weliswaar komt de grootste geldstroom binnen via de studenten, maar medewerkers worden individueel en collectief afgerekend op hun onderzoeksprestaties.

Wat te doen? De vraag is allereerst: wat voor universiteit willen wij? De auteurs in deze bundel willen een universiteit die deugt, die gebaseerd is op het besef dat ze een eigen maatschappelijke rol heeft, en daarmee ook een morele verantwoordelijkheid. Een deugende universiteit neemt studenten serieus als mensen die zich in een vormingsproces bevinden, stelt medewerkers in staat hun onderwijs en onderzoek uit te oefenen als beroep en roeping, en bevordert actief de wetenschappelijke integriteit. Universiteiten belijden deze idealen minstens nog met de mond. Knoop daarbij aan en geef het goede voorbeeld, zoals de auteurs in deze bundel hebben gedaan. Verplichte kost voor ieder die aan de universiteit komt werken of studeren.

Wouter Sanderse & Evert van der Zweerde (red.) (2012) Denkruimte. Reflecties op universitaire idealen en praktijken. Nijmegen: Valkhof Pers, 168 p, € 15,95

Ruud Abma werkt aan de Universiteit Utrecht en publiceerde onlangs Over de grenzen van disciplines. Plaatsbepaling van de sociale wetenschappen (Nijmegen; Vantilt)

Enig idealisme is mij niet vreemd. Ik doe graag vrijwilligerswerk dat anderen misschien nutteloos of verspilde moeite vinden. Ik stem meestal op een partij die, als ze eenmaal aan de macht zou komen, ervoor zou zorgen dat ik eerder meer, dan minder belasting ga betalen. En ik probeer in het dagelijks leven de wereld een klein beetje vriendelijker te maken. Een glimlach, de deur openhouden, goedemorgen zeggen als je een winkel binnenkomt. Levert niet direct iets op, behalve dan een goed gevoel.

Gabriël van den Brink maakt in ‘Eigentijds idealisme’ een analyse van wat er nog over is in Nederland van ons idealisme. Hij plaatst dit in het kader van een zoektocht naar Het Hogere. En daarmee maakt hij het zichzelf moeilijk, want zo’n term krijgt al snel wat religieuze connotaties en dat ligt in het post-verzuilde Nederland altijd nog gevoelig. Preken hoeven we niet meer te horen.

Dus wringt Van den Brink zich in bochten om het religieuze aspect van Het Hogere zoveel mogelijk te relativeren. Maar hoe treffend zijn portretten van gewone Nederlanders, die uit allerlei motieven zich inzetten voor een betere wereld, ook zijn; en hoe nauwgezet hij ook argumenteert dat er eerder meer, dan minder sprake is van ‘toewijding’ in Nederland, Van den Brink ontsnapt niet geheel aan de valkuil van het domineestoontje.

Ik moest aan Alain de Botton denken, die in ‘Religie voor atheïsten’ het omgekeerde doet. Hij associëert daarin vrijelijk op de positieve functies van religie, en weet wel een lichtvoetige toon te houden. Misschien komt het omdat De Botton religie niet zozeer ziet als een cognitieve fout, maar vooral als een emotionele behoefte.

Dat is iets wat ik zelf herken. Onbaatzuchtig anderen helpen geeft mij een goed gevoel. Niet omdat ik dan het gevoel heb dat ik mijn ‘hogere waarden’ aan het nastreven ben. Nee, het is veel simpeler: door de tastbare, praktische handeling ervaar ik op emotioneel niveau een verbondenheid met anderen.

Dat kun je, na uitgebreid onderzoek, het Hogere noemen. Belangrijker is, denk ik, dat je ernaar handelt, dichtbij, in ‘het Lagere’. En als je dan merkt dat het werkt, maakt het ook niet meer uit of je het nou religie noemt of niet.

- Hartger Wassink

Qua popmuziek ben ik stil blijven staan in het midden van de jaren negentig. Het lukte me vanaf toen niet meer om namen van nieuwe bands, laat staan die van hun songs, te onthouden. Dat trof me als een gebrek aan ontwikkeling toen ik de playlists probeerde te begrijpen die die Sidney Vollmer in zijn debuut ‘Alles ruikt naar chocola’ afdrukte als muzikale illustratie bij sommige hoofdstukken. (Een playlist, beste lezers, is een lijst bewust gekozen liedjes, om af te spelen op je iPod. Een beetje zoals je vroeger een cassettebandje maakte waar je ‘Leuke liedjes’ op schreef.)

Vollmer heeft een roman geschreven vanuit het perspectief van een 19-jarige muzikant-op-doorbreken die probeert de lijn van zijn leven te hervinden na het verlies van zijn vader. Dat is niet eenvoudig, omdat zijn moeder naar zijn mening te snel een nieuwe vriend vind, zijn oudere broer–steun en toeverlaat–niet zo betrouwbaar blijkt als hij dacht en zijn vriendin zich meer om zichzelf bekommert dan om zijn verdriet.

De licht-ironische stijl waarin Vollmer schrijft, lijkt het handelsmerk van de jongere generatie, die ik–ik ben eerlijk–tot nu toe vooral een teken van een gebrek aan volwassenheid vond. Het is niet alleen die neiging om belangrijke gebeurtenissen te willen voorzien van verwijzingen naar muziek- en filmfragmenten. Waar ik tegenaan hik is vooral die vorm van (in mijn ogen) theatraliteit, die ik herken in Vollmers hoofdpersoon Tom: de neiging om zichzelf letterlijk en figuurlijk op een podium te plaatsen, en tegelijk te ironiseren in een paradoxale hang naar erkenning als genie en gewoon-aardig-gevonden-willen-worden.

Maar, bedacht ik me, is dit geen misplaatste jaloezie? Mijn generatie zou de wereld gaan verbeteren. Enige zwaarmoedigheid was ons niet vreemd, terwijl we, gehuld in vormeloze kleding, pogingen deden plastic bekertjes uit de schoolkantine te weren. Die bekertjes vallen nog steeds gratis uit automaten en inmiddels drijft er een plasticeiland ter grootte van Europa in de Grote Oceaan. Het heeft allemaal niets opgeleverd en met ironie heb ik nog steeds moeite.

Zwaarmoedigheid kennen Vollmer en zijn generatie ook. Het is goed beschouwd de voornaamste bron van Vollmers boek, maar hij geeft er een veel mooiere vorm aan dan mijn generatie zou kunnen. Zijn boek is, ondersteund door een iPad-app, een website en regelmatige Facebook- en Twitter-berichten, een ware multimediale performance. Michel Foucault droeg ons op ons leven vorm te geven als kunstwerk. Sydney Vollmer zou wel eens de voorman kunnen zijn van de generatie die die boodschap werkelijk begrepen heeft. Ik ga zijn playlists alsnog terugzoeken op Spotify.

Onlangs kocht ik van Kees Fens antiquarisch een aantal vroege opstellen over literatuurkritiek, in Van Oorschots Stoa-reeks. In de bundel gaat Fens terug naar de bronnen van de Nederlandse literatuurkritiek, ergens in de 13e eeuw. De heersende norm destijds, verwoord door Jacob van Maerlant, was dat verzonnen verhalen 'logenlike saken' waren, en daarom geen literaire waarde hadden. Alleen het 'waarachtig gebeurde verdiende literaire bewerking', aldus Fens. Vorige maand kwam Connie Palmens tweede boek over een dode echtgenoot uit: Logboek van een onbarmhartig jaar. En, buiten de geboorte, welke meer waarachtige gebeurtenis bestaat er dan de dood?

De stem van de wetenschap.

Dat is in Nederland Robbert Dijkgraaf. Hij is ‘president’ van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) en mediageniek. Daarom komt hij in De wereld draait door. Matthijs van Nieuwkerk noemt hem daar jolig ‘de baas van alle wetenschappers in Nederland’. Dat is hij natuurlijk niet, maar wel een semi-bekende Nederlander. En door zijn toedoen zullen meer landgenoten dan ooit van de KNAW gehoord hebben, misschien zelfs Henk en Ingrid wel. Maar Dijkgraaf gaat naar de Verenigde Staten, waar hij directeur wordt van het Institute for Advanced Study in Princeton. Einstein is calling!

De stem van de wetenschap is ook de titel van een tweedelige geschiedenis van de KNAW, geschreven door de Groningse historicus Klaas van Berkel. Elk deel bestrijkt ruim een eeuw, want de Academie is in 1808 opgericht (als ‘Koninklijk Instituut’), op instigatie van koning Lodewijk Napoleon. Terwijl in die twee eeuwen zowel wetenschap als maatschappij drastisch veranderden, bleef de KNAW een oase van bezonkenheid, al wil dat niet zeggen dat er geen conflicten en spanningen waren.

Van Berkel suggereert dat Nederland en de wetenschap een wat moeizame verhouding hebben. Het kost in Nederland weinig moeite om de argwaan jegens gestudeerde types te activeren, zo schrijft hij, en zelfs hoger opgeleiden doen daar graag aan mee. Het mag nog een wonder heten dat Nederland maar net onder het Europees gemiddelde zit als het gaat om investeringen in de wetenschap (zie http://www.vsnu.nl/). De wetenschap heeft in Nederland kennelijk weinig gezag, en dat wordt er met de recente fraudegevallen niet beter op. Maar zonder wetenschap zaten we nog in de Middeleeuwen. Laat de KNAW nog maar even blijven, liefst met een nieuw en krachtig stemgeluid ten gunste van de wetenschap.

Klaas van Berkel (2011) De stem van de wetenschap. Geschiedenis van de KNAW Deel 2 1914-2008. Amsterdam: Bert Bakker, 680 pp., € 49,95. (Deel 1, uit 2008, over de periode 1808-1914, is antiquarisch te verkrijgen).

Ruud Abma is verbonden aan de Universiteit Utrecht. Op vrijdag 9 december presenteert hij in Roelants [LUX] zijn boek ‘Over de grenzen van disciplines’.

Koos van Zomeren lees ik sinds zijn beroemde NRC-column, begin jaren ’90. ‘Nooit begrepen waarom meerkoeten meer koet zijn dan andere koeten’, schreef hij, en dat vond ik een mooie zin. Maar nu pas, in zijn nieuwe boek ‘Naar de natuur’, valt me iets op: hij spreekt alleen mánnen. Kent hij soms geen vrouwelijke biologen? Ja toch, één: een Vlaamse die ergens halverwege het boek opduikt. Maar die ene weegt niet op tegen al die anderen, die vooral ook zulke echt mannelijke biologen zijn. Over gevoelens praten ze niet. Daar heeft Van Zomeren een hekel aan, schrijft hij.
Ratio, en hoe die ons helpt onze positie tegenover 'natuur' te begrijpen. Daar gaat het dus over, dit boek. Met die mannelijke biologen staat Van Zomeren het liefst in een SBB-keet rond een pan nasi te filosoferen of het verdwijnen van de grutto nou als een gemis voor de Nederlandse natuur beschouwd moet worden of niet.
Het antwoord, dat kan ik alvast verklappen, komt niet. Van Zomeren weet het zelf ook niet goed. Want wat is natuur eigenlijk? Over 400 pagina's wordt die vraag verschillende malen gesteld. Het antwoord dat nog het dichtstbij komt: ‘alles zonder mensen’. Maar kunnen we daar wat mee? Want nog steeds kijken we dan antropocentrisch naar de verschijnselen om ons heen, met alle risico’s van dien.
Een sleutelpassage is misschien die op p. 145, waar hij zijn reflex aangaande natuur beschrijft: 'Wantrouwen, nee: scepsis, nee: een gevoel van verlies.' Ho, wacht: gevoel? Daar wilde hij het niet over hebben, toch?
Nu goed. Het is een echte Van Zomeren, dat is genoeg. De interessantste ontdekking in dit boek: zijn kennelijk jarenlange briefwisseling met Rudy Kousbroek. Ik wacht met smart op initiatief van de uitgever, of Van Zomeren zelf, om die uit te brengen. Horen we het ook eens van een ander, hoe we die Van Zomeren zélf eigenlijk begrijpen moeten.

Hartger Wassink

Winstbejag
Column door Ruud Abma
5 sept. 2011

De Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum breekt in haar boek Niet voor de winst een lans voor kritisch denken en verbeeldingskracht. Prachtig, zult u denken, dit zijn menselijke vermogens bij uitstek, dus dat komt wel in orde. Nee, zegt Nussbaum, die vermogens moeten worden ontwikkeld en onderhouden. Daarvoor hebben we het onderwijs, van kleuterschool tot universiteit. De vakken die die kritische vermogens bij kinderen en jongeren moeten ontwikkelen worden echter overal ter wereld wegbezuinigd ten gunste van vakken die een bijdrage aan de economische groei kunnen leveren.

Onze eigen staatssecretaris Zijlstra belichaamt deze trend als geen ander: bezuinigen op de kunsten en extra geld geven aan de technische universiteiten, in een wanhopige poging om daar studenten binnen te halen en te houden. ‘Dit heeft Nederland nodig’, zegt hij in De Volkskrant van vanochtend, ‘Technisch-wetenschappelijke opleidingen met een goed studierendement en meer samenhang tussen onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven’. Dat zal nog niet meevallen: blijkens een ander bericht in dezelfde krant floreert de zesjescultuur in het hoger onderwijs als nooit te voren.

Nu is het met Zijlstra gemakkelijk prijsschieten (daarvoor zit hij er ook, lijkt het soms), maar zelfs een door velen geachte politicus als Barack Obama valt bij Nussbaum door de mand. Aan de Amerikanen hield hij in een toespraak de Oost-Aziatische landen ten voorbeeld. Die doen het beter in natuurwetenschap en technologie. Hoe komt dat? Ze besteden ‘minder tijd aan het onderwijzen van zaken die er niet toe doen’ en veel beter dan de Amerikanen bereiden ze jongeren voor op een carrière. Oftewel, concludeert Nussbaum venijnig, wat er toe doet is voorbereiden op een carrière, bij voorkeur in vakken die de kansen van je eigen land in de technologische en economische competitie vergroten.

Een gemiste kans, stelt Nussbaum: de Verenigde Staten hebben met hun liberal arts model een uniek en voorbeeldig systeem om studenten een brede ontwikkeling te geven voor ze zich gaan specialiseren. Waarom is dat belangrijk? Vakken als geschiedenis, letteren en filosofie bevorderen een wereldburgerschap waarin collectieve bevordering van collectieve levenskwaliteit voorop staat. Hoe doen ze dat? Ze helpen jongeren onafhankelijk te leren denken – wat overigens ook voor het realiseren van economische doelen niet onbelangrijk is. Minstens zo belangrijk is leren zich te verplaatsen in medemensen met een totaal andere achtergrond. Voor deze twee doelen vormen de geesteswetenschappen en de kunsten het belangrijkste fundament. Afbraak ervan schaadt de democratie, aldus Nussbaum.

Ik denk dat Nussbaum gelijk heeft. Eén ding komt in haar soms nogal hooggestemde boek mijns inziens niet voldoende naar voren: het plezier in het hier en nu van studieuze en kunstzinnige activiteiten. Lees haar boek dus niet alleen om de erin vervatte boodschap, maar ook omdat het mooi geschreven is, een weldadige eruditie uitstraalt en dus direct bijdraagt aan de kwaliteit van het leven.

Martha Nussbaum (2011) Niet voor de winst. Het belang van alfa-onderwijs voor de democratie. Amsterdam: Ambo, 213 p, € 19,95.

Ruud Abma werkt aan de Universiteit Utrecht: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

The Travel Bookshop sluit zijn deuren. De Londense winkel  werd beroemd door de film Notting Hill, met Hugh Grant en Julia Roberts. Schrijvers proberen de sluiting te voorkomen.
Dat melden diverse binnen- en buitenlandse media. De winkel heeft 32 jaar bestaan en vormde de inspiratie voor de succesvolle romantische komedie Notting Hill uit 1999, waarin boekverkoper Hugh Grant het aanlegt met actrice Julia Roberts. Door de film groeide de winkel uit tot een toeristische actie, maar dat leverde niet genoeg op. De winkel sluit over een week. De eigenaar was al sinds mei tevergeefs op zoek naar een koper. In mei zei een woordvoerder dat zijn volwassen kinderen geen belangstelling voor de winkel hadden.
Een groep auteurs heeft aangeboden ieder een dag per week in de winkel te komen werken als vrijwilliger, als een geldschieter die wil kopen. De actie is een initiatief van schrijfster Olivia Cole, die hem op Twitter startte. Tot op heden heeft nog geen enkele investeerder zich gemeld. Acteur Alec Baldwin, die in de film de vriend van Roberts speelt, steunt de campagne. Intussen is de opheffingsuitverkoop in volle gang. Alles mag weg voor de helft van de prijs. Het personeel is ontslag aangezegd. The Daily Telegraph meldt dat de winkel vorig jaar een verlies leed van 18.775 pond, 21.235 euro. De London Evening Standard maakte deze week melding van twee onbekende bieders uit de wereld van kunst en cinema, maar doordat eigenaar Simon Gaul niet reageerde lijken de onderhandelingen niet eens van start te gaan.
NRC Next schrijft dat de populariteit voor de winkel geen onverdeeld genoegen was. Klanten moesten zich een weg banen door hordes filmfans, die als ze al binnenkwamen geen boeken kochten en alleen op zoek waren naar souvenirs – die de winkel niet verkocht. De krant weet te melden dat oprichtster Sarah Anderson ontevreden was met het beeld van een ‘stoffige. Slechtlopende winkel’. De zaak was, zoals de naam al aangeeft, gespecialiseerd in reisboeken, zowel fictie als non fictie. Anderson verkocht The Travel Bookshop in 1986 aan Gaul.

Zoals wel vaker met  ‘geschiedenis’ gebeurt, neemt de tijd ons graag een loopje. Men vergeet de oorzaak daarvan (->slecht onderwijs  danwel  geheugenverlies of een cocktail daarvan) òf men hokt dat, verkrampt en onmachtig,  in jaargetallen, kanonnen en  canonen, rassen  zelfs,  èn soorten. Geldt dat zeker ook voor jazzmuziek. Die oceaan der oren laat zich niet, al dan niet vergetel, alleen meten in dieptes, daden of platen, laat staan in normaantallen of  omzetstatistieken.

En voordat je het beseft  sta je dan te koekeloeren met je harde schijf van al je wetmatigheden en instrumenten. Nu is dat nooit helemaal verkeerd of zo. Maar ach, beste lezer, met enig fantastiek bewustzijn kan het leven zoveel aardiger zijn, zo veel onvergetelijk feestelijker schateren in de oren.

Net zoals ik ervaarde toen dat derde deel verscheen, komt het me nu voor dat Van der Heijden, mits hij het juiste thema te pakken heeft, nog even 'vers' kan lezen ('crisp', om maar eens een Engels woord te gebruiken), als twintig jaar geleden. Ik vind 'Tonio' veel aansprekender, veel minder gewild en gemaniëreerd dan de delen uit de Movo-cyclus die mij om de een of andere reden nooit gepakt hebben.

Ik heb op deze plaats Van der Heijden ooit een goede psychiater toegewenst. Met dit boek laat hij zien dat hij nog bij zijn volle verstand is. Het vermogen om in een roman niet alleen de maatschappij, maar ook jezelf genadeloos onder de loep te blijven leggen is, denk ik, het kenmerk van echt grote schrijvers. Die zelfrelativering zijn, als je terugkijkt, andere grote schrijvers, nu niet meer onder ons, in hun latere werk wel eens kwijtgeraakt.  Van der Heijden heeft haar teruggevonden, maar wat had ik voor hem gewenst dat het om een andere reden geweest was.

Hartger Wassink


A.F.Th. van der Heijden, Tonio (hardcover). €29,50
A.F.Th. van der Heijden, Tonio (paperback). €23,50

De Bibliotheek Gelderland Zuid organiseerde de poëziewedstrijd
 "Dichterbij de Stad" voor een ieder die een boodschap had aan Nijmegen.
Gisteravond werd de winnaar bekend gemaakt en dat bleek ikzelf (Heidi) te zijn. Was het toch maar goed dat Annemarie mijn donderdagavond dienst bij Roelants had overgenomen!


Nijmegen
Jij strekt beide benen
uit eindelijk na zoveel
jaren opgehurkt armen om je
knieën geslagen
Nu laat je het water over je buik heen stromen
Zo groeien jouw nieuwe voeten aan
Even nog
en je wiebelt met je tenen
In jouw knieholte staat mijn nieuwe huis
waar het nog ruikt naar verf
Ik sta met mijn voeten in de rivierklei
Vanaf de waterkant kijk ik uit
naar jouw buik
waarnaar ik soms terug verlang
als naar mijn moeders schoot

Tussen alle papieren in mijn tas zit al enige weken een envelop van een uitgever, met daarin een contract dat de voorwaarden omschrijft waaronder een artikel van mij in een vakblad zal verschijnen. De simpele plaatsing van een niet al te lang artikel in een vakblad met een bescheiden lezerskring blijkt aanleiding te kunnen geven voor een juridisch betoog dat langer is dan het artikel zelf. Mocht het er ooit van komen, dan zijn voor de uitruil van Joodse gebieden in de toekomstige staat Palestina waarschijnlijk nog minder bepalingen nodig. De vraag hoe ik dit artikel geplaatst krijg, zonder mijn handtekening onder dat ellenlange contract te zetten, schuif ik nog maar even voor me uit.

Ik moest hieraan denken bij het lezen van ‘Elsschot’, de biografie van Vic van de Reijt. Het is zonder twijfel een van de beste biografieën die de afgelopen decennia verschenen zijn. Van de Reijt is erin geslaagd de grote schrijver te eren met een biografie die hem rechtdoet. De biografie is zuinig en precies als de romans van Elsschot. Het boek wisselt zaken en schrijverij af, zoals Alfons de Ridder en Elsschot dat deden. Het beschrijft soms ernstige zaken in helder, relativerend en hier en daar humorvol proza, zoals Elsschot zelf, zonder diens stijl al te nadrukkelijk te willen kopiëren.

Ik kon een vergelijking met de biografie van een andere grote schrijver, waarvan nu twee delen verschenen zijn, niet onderdrukken. Waar Nop Maas streeft naar de definitieve biografie, daar dreigt zijn project te stranden in een onleesbare oceaan van feiten, gespeend van iedere ironie die juist Reves proza haar kracht gaven. Nog los van de onverkwikkelijke onenigheid die over het derde en laatste deel ontstaan is.

Van de Reijt’s biografie leerde me bovendien hoe om te gaan met ingewikkelde uitgeverscontracten. Als Alfons de Ridder ‘Lijmen’ uitgegeven wil krijgen bij uitgeverij de Wereldbibliotheek schrijft hij dat hij van harte hoopt ‘dat U niet langer zult aandringen op het teekenen van de mij toegezonden “verzekeringspolis”’. Het werkte: de uitgever haastte zich te antwoorden dat zij het eens waren en dat er niets getekend hoefde te worden. Zo kan het dus ook.

Hartger Wassink

Billie Holiday. ik hoor u dat al zuchten: aan haar zijn reeds zoveel woorden besteed. Zoveel syllaben vol apegapen. De illusie daaraan nog wat  verstandelijkst  toe te voegen...Inderdaad,  die gedachte laat ik bij voorbaat graag varen.

Billie Holiday heeft immers  bijna net zoveel aanroepnamen als de Heilige Maagd. Zozeer is zij de gehoorde icoon van de jazz en het leven daaraan. Het horen van haar naam doet ook mij immers meteen denken aan (o.a) smijtend het  liefhebben, vollevend en  lijdend, het  volledigst liefhebben levend gesmeten.